mércores, 1 de xaneiro de 2014

Compilación de toponimia de XERMADE



Esta páxina achega un pequeno estudo toponímico das distintas parroquias do concello. 

Esperamos que poida ser de utilidade para o que sinta curiosidade por un tema que nos amosa unha pequena vista á nosa historia e aos que pasaron por estas terras e lles deron nome. 

Non é unha lista exhaustiva, omitimos todos aqueles con significado transparente. 
É unha páxina viva: irá medrando conforme vaiamos tendo tempo.
___________________________________________________________

A AMENTA
 (Roupar -lugar da Agra)
Amenta é un topónimo de orixe prerromana, e inclúe o coñecido radical hidronímico indoeuropeo *am- ‘canle, suco, cavar’, a partir da cal Krahe relaciona un bon número de ríos europeos. O profesor E. Bascuas estudou a frecuente ocorrencia deste radical en Galiza, incluíndo ocorrencias como Amosa, Amio, Amoá, así como o apelativo "ameneiro", "amieiro". Cf. pp. 207 e ss. de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

A AMOSA (Cabreiros)
O topónimo "Amosa" tén a mesma orixe que o mencionado "Amenta", no radical hidronímico indoeuropeo *am- ‘canle’. Ver "A Amenta" para máis detalles.
"Amosa" é estudado explicitamente por E. Bascuas Cf. p. 220 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".
Hai outras "Amosa" en Recaré, en Galdo (Viveiro), en Camanzo, en Ollares, no concello de Vila de Cruces (Pontevedra), en Moeche (A Coruña), etc.

A ANTOA (Piñeiro)
Posiblemente referido ao hipocorístico "Antoa", feminino de Antón.
Esta forma "Antoa" xa figura documentada no 1377(cf. aquí), e aínda en uso no século XIX, rexistrada por exemplo en Vilalba unha "Antoa do Ferreiro" (cf. aquí).

Alternativamente,  Carolina Pérez Capelo indica que "antoa" pode ser interpretado como diminutivo de "anta","denominación popular dos dólmens do período megalítico".  A esta forma "anta" procedente de antae e con abundante presenza na toponimia engadiríaselle o sufixo -ŏla na formación deste topónimo "Antoa". (cf.  Carolina Pérez Capelo "Toponimia e variación dialectal en galego. Os topónimos rematados en -oa, -oá, -úa, -uá". 2015).

A ABELLEIRA (Xermade, Lousada)
O termo "abelleira" significa o mesmo que "colmea" ou "enxame". Portanto, o topónimo indicaría "lugar onde hai colocadas colmeas". Polo xeral o lugar estaba cercado, para protexer as colmeas dos animais, e un tanto lonxe da poboación.
Aínda que o apelativo "abelleira" tamén corresponde coa "herba abelleira" (Melissa oficinalis), é improbable que sexa esta a interpretación correcta, sería extraño un topónimo referido ao nome singular dunha planta sen uso especialmente relevante.
Tampouco podemos desbotar unha orixe totalmente distinta, relativa á raíz hidronímica indoeuropea *ab–.

A ADRA DO REGO TRAVESO (Roupar)
Unha "adra" é "a parte que correspondeu a cada veciño cando se dividiu un monte comunal".  Cf. aquí.

A AGRA (Roupar-lugar da Agra)
Unha "agra" é definida polo dicionario como "finca labrantía de certa extensión e cha, ou conxunto de heredades labrantías, xeralmente de varios donos, cerradas de arredor". Cf. aquí.

A ANELLADA DA ESPERADA (Roupar)
O topónimo "Anellada" non ten que ver co termo castelán anilla, senón que posiblemente teña a orixe no tema pre-latino *ann-, que Bascuas  liga co radical céltico *an- 'poza, pántano, lama', como o galo anam "poza" ou o topónimo "Guadiana".
De feito, tamén son frecuentes os topónimos "anilleira", "anido" e "aneiro". 
Para "da Esperada", ver "A Esperada".

A ANGUIEIRA (Roupar)
Lugar onde abundan as anguías.

A ARMADA (Roupar -lugar da Armada)
Unha "armada" reférese a unha trampa para cazar animais.

A ARREDOADA (Burgás -lugar da Arredoada)
Do verbo "arredoar", coas dúas acepcións: "rodear, ir arredor" e "redondear".
Hai outro "Arredoada" en Viveiro, así como "A volta da Arredoada" que confirma o significado indicado.

A AVEEIRA (Roupar), A AVIEIRA (Roupar -lugar da Graña)
O mesmo que "aveal", lugar onde abunda a avea, ou propicio para o seu cultivo.

A AZOREIRA (Roupar -lugar da Azoreira)
Lugar onde abundan ou abondaban os azores, talvez con significado metafórico para indicar o seu lugar no alto.
Eladio Rodríguez tamén recolle a acepción de "lugar onde hai azores amansados". Cf. aquí.

A BALSA (Roupar -lugar da Torre)
O topónimo "balsa" é de orixe prerromana, e indica unha charqueira, un estanque, e tamén un lugar onde medra a vexetación.
O profesor F. Villar derívaa da raíz indoeuropea *bhel- 'branco, brillar', con extensión -s-. Cf. p. 299  de "Indoeuropeos y no indoeuropeos en la Hispania prerromana".
Alternativamente, cremos que podería ter a orixe na raíz indoeuropea *uel- 'virar', que Bascuas apunta para "Baleira" (cf. p.315, E. Bascuas. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega"). 
Finalmente, A. Tovar asígnalle unha orixe pre-indoeuropea, por ter correspondencia co vasco.

A BARRASCA (Roupar -lugar da Pena Vaqueira)
Significado e etimoloxía incertas.
O dicionario de galego de Aníbal Otero define "barrasco" e "barrascada" como "chaparrón". Cf. aquí. Porén, non parece encaixar cun topónimo, o mesmo que non existen como topónimos **Chubasco ou **Borrasca.
O dicionario portugués recolle "barrasco" e "varrasco" como sinónimos de "verrón", "porco non castrado destinado á reproducción". Cf. aquí.

A BIRTA DA RIBEIRA (Burgás), A BIRTA GRANDE (Burgás)
O dicionario define "birta" como "cano" ou guía dos canos nun regadío. O verbo "britar" ou "birtar" é definido como "quebrar, fracturar".
Por outra banda, o dicionario de Sobreira recolle en Ferrol a acepción de "porción pequena de monte, cerrada por si soa" Cf. aquí.

A CALEIRA (Roupar -lugar da Azoreira Nova)
Indica "lugar onde se extrai o cal, ou forno onde se queima o cal".Cf. aquí.
Para máis detalles, ver "O Forno do Cal" >> aquí.

Aínda que o apelativo "caleira tamén corresponde co nome dunha planta, é improbable que sexa esta a interpretación correcta, sería extraño tal frecuencia de topónimos referidos ao nome dunha planta sen uso especialmente relevante. Aínda máis sendo o nome en singular, referindo por tanto á presencia dunha única planta.

A CALOUSADA (Roupar -lugar da Calousada)
Probablemente do composto "Casa Lousada". A existencia de "Casteita" en Muras e de "Casateite" en Mañón reforzan esta interpretación do topónimo.

A CAMPOSA DE CORSINA (Xermade)
O termo "camposa" indica un campo grande e chan (cf. aquí).
En canto ao termo "Corsina", pode vir do nome ou alcume de antiga posuidora.


A CANDIEIRA (Momán)
Cremos que o nome deste núcleo de poboación deriva de "candaeira" (>candeeira > candieira), o mesmo que "candedo", lugar onde abundan os "candos".
Existe un "Candieiras" en Foz.

A CARBA (Lousada)
O dicionario define "carba" como "especie de roble, de folla miúda e mala calidade de madeira", tamén coa acepción de "carballo cerqueiro".

A CARBALLOSA (Cabreiros, Cazás)
Lugar poboado de carballos.

A CASADEDRA (Candamil)
Composto de "Casa de hedra", casa en ruínas.

A CHOUSA DE NOIA (Xermade)
O topónimo "Noia" foi estudado por Bascuas, que o deriva da forma paleoeuropea (pre-céltica) *noigw-. da raíz indoeuropea *neigw'lavar'. Cf. p. 354 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Para este topónimo en concreto, tampouco podemos descartar, sen coñecer o caso, que tivese a orixe no apelido dun posuidor desta chousa.

A CHOUSA DO CANEIRO (Xermade)
Ver "O Caneiro".

A CHOUSA DO ILLOA (Xermade)
Posiblemente "Illoa", neste caso, estea relacionada con "illó", "terreo pantanoso, parte dunha finca que é máis húmida que o resto do terreo e case sempre está mollada". Cf. aquí.
De feito, E. Bascuas menciona un "Illoa" en Monterroso documentado en 11285 como Viloa.
É, por tanto, un hidrónimo de orixe paleoeuropea, prerromano, derivado da raíz indoeuropea *wel- 'xirar, virar'. Cf. p.142 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

A CHOUSA DOS VERDES (Xermade)
O significado non semella referir á cor dos prados.
Podería derivar de "Clausa Viridii" 'a chousa de Viridius', e daí ter derivado, de Chousa Verde a "Chousa dos Verdes" por etimoloxía popular.
Alternativamente, e talvez o máis probable, indicando pertenza á familia dun antigo posuidor apelidado Verde.

A CODESEIRA (Burgás, Xermade)
Unha "codeseira" ou "codesal" é un lugar onde crecen os codesos.

A CORRETA (Burgás)
Significado incerto. Talvez de "Curreta", diminutivo de "curro" 'terreo pechado, inculto, de pasto ou monte baixo', e evoluiría de Curreta para Correta por etimoloxía popular.

A CORTIÑA (Roupar, Roupar -lugar da Pinguela, Xermade, etc)
O termo "cortiña" vén do latín tardío cohors ‘sitio cerrado’, do cal derivaron cohortina ‘cortiña’ e  cohorticulum  ‘cortello’. 
As "cortiñas" son leiras que orixinariamente estaban pechadas, situadas preto da aldea, eidos traballados e estercados nos que se plantan legumes e hortalizas.

A CORTIÑA DE ILLOA (Burgás)
Ver "A Chousa do Illoa".

A CORTIÑA DO ABADE (Roupar)
Podería indicar que a leira pertencía ou pagaba foro a algún mosteiro.
Alternativamente, aínda que menos probable, o termo "abade" podería ser relativo co elemento paleoeuropeo *ap-, presente en hidrónimos. No entanto, ao non ter máis indicacións, debemos supoñer a priori a primeira alternativa e non a prerromana.

A COTARELA (Burgás, Roupar)
Un "cotarelo" é un pequeno outeiro ou coto (cf. aquí). 

A DÁDIVA (Xermade), A DÁDIVA DO LOIMIL (Xermade)
Topónimo que indica a forma en que foi obtido o terreo.

A DEVESA (Burgás)
Do latín (terra) defensa 'terra resguardada, vedada'. Significa "terras cercadas". Orixinariamente eran terras prohibidas para o pobo, pertencentes ao rei ou aos nobres, para caza ou para explotación das árbores (carballos, etc).

A ESCRITA (Burgás -lugar da Escrita)
O nome deste núcleo de poboación pode indicar o achádego dun texto escrito, posiblemente en pedra. Podería tratarse dun petróglifo.


A ESPERADA (Roupar)
A forma "A Esperada", cremos que deriva dunha falsa deglutinación por  "A Asperada" (sonan igual en galego), sendo "Asperada" un derivado de "Áspera", topónimo frecuente, que parece derivar do latín "terra aspera", ou incluso "aspera loca" (cf. p. 306 de A. Moralejo, 1977. "Toponimia gallega y leonesa").
Tén, por tanto, unha orixe similar á de "O Esperón" (Muras).

A FALCA (Burgás)
Unha "falca" defínea o dicionario como "Toro de madeira tronzado para serrar". Cf. aquí. Descoñecemos o seu encaixe toponímico.

A FEOUCA (Xermade)
Talvez "feouca" corresponde co significado transparente do termo, posiblemente relativo ao alcume dun antigo posuidor ou ben caracterizando a terra como "feouca" pola pouca produtividade.
Alternativamente, relativo ao "feo", indicando terra pouco produtiva, somente de feo.

A FIOSA (Roupar -lugar da Pena Vaqueira)
O termo "fiosa" tén dúas acepcións:
  • "feosa", "feal", paraxe no que abunda o "feo" (cast. heno), probablemente da especie silvestre (Deschampsia flexuosa). Por veces coincidente cun prado.
  • Lugar resguardado, cerca das cimas. Cf. aquí.



FONTE CEREIXA (Roupar)

Este topónimo trátase posibelmente dun hidrónimo de orixe prerromana, tal como se explica de seguido.

Neste caso,  o termo "Cereixa" non parece relacionado co nome común "cereixa", con pouco sentido para un topónimo.  En efecto, E. Bascuas asignou aos topónimos "Cereixa" e "Cereixiña" unha orixe nunha forma prerromana paleoeuropea, cun significado de "escuro", derivado dunha das raíces indoeuropeas *kei- 'cor' (xeralmente escura), ou *ker- 'de cor escura, suxo, gris'. Cf. p. 297 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.

Existe tamén unha "Veiga da Cereixa" en Muras.


A FONTE ROMEU (Roupar)
O termo "romeu" pode corresponder con varias orixes e significados. 
Pode ter orixe no nome personal Romeo, indicando a persoa que posuía o terreo onde está situada a fonte, ou ben que a arranxou como fonte.
Tamén pode ser alcume derivado do adxectivo "romeu", "peregrino", orixinariamente peregrino que vai a Roma, mais xa na Idade Media, peregrino a Santiago. Indicaría, portanto, "a fonte do peregrino".
Alternativamente, poden estar relacionados coa planta así chamada, que ten o nome científico de Rosmarinus officinalis

A FONTE VACARIZA (Burgás) 
Ver  "A Vacariza".

A FRAGA DA MOA (Xermade)
Unha "moa" é unha pedra redonda, tanto a que se usa de pedra de muíño como a que se usa para afiar. Posiblemente referido a un penedo de forma de moa, redondo, ainda que descoñecemos o lugar concreto.

A FRAGA DO CANEIRO (Burgás)
Ver "O Caneiro".

A GALLA DOS REGOS (Roupar)
Lugar onde se bifurcan dous regos.

A GOLPILLEIRA (Cazás)
Unha "golpilleira" é un covil de "golpes" ("raposos").

A GRAÑA (Roupar -lugar da Graña)
O termo "graña" ven do latín granea, granxa agrícola. Máis tarde chegaría a palabra "granxa".
É interesante resaltar que estas "grañas" eran moitas veces dependentes dun mosteiro, para o cal producían alimentos.

A INSUA (Burgás, Roupar)
Do latín insula. É interesante remarcar que, tanto no portugués como no galego, "insua" xeralmente refere a terreo rodeado en parte pola auga, xeralmente por un río, podendo ser unha península no río, ou incluso un lugar no medio de dous ríos. 

A LADRELA (Piñeiro)
Este topónimo tería a orixe no tema prerromano *lat-r- 'terreo pantanoso', de orixe céltica ou paleoeuropea, derivado da raíz indoeuropea *lat- "pántano, lameiro, lama", o mesmo que ocorre no caso dos "río Ladra", documentados na Idade Media como Latera (cf. D. Kremer "Onomástica Galega II", 2008).
O estar en diminutivo reforza esta hipótese dunha orixe en hidrónimo, común na toponimia para referir o curso alto de ríos ou afluentes (e.g. "Sarela" do Sar).
Non cremos probable que "Ladrela" corresponda ao diminutivo de "ladroa", talvez do alcume referido á posuidora ou suceso acontecido nese lugar: o topónimo "Ladra" abunda demais para ser referido a "ladroa" que, se esa fose a orixe sería un topónimo accidental e infrecuente. Tamén existen múltiples "Ladrido", "Ladredo" e similares, que non terían sentido como derivados de "ladroa".
Outros topónimos cercanos similares son "Pena Ladra" na Balsa (Muras) e "Campo da Ladra" nas Ribeiras do Sor. 

A LAGOA (Burgás -lugar da Lagoa, Roupar)
Do latín lacuna 'concavidade, charqueira'. É interesante notar que, nese senso de "concavidade" que se alaga, o topónimo "lagoa" está moitas veces asociado a lagoas artificiais, por veces formadas no "cono de violación" de mámoas, escavadas xa desde tempos moi antigos na busca de tesouros.
As primeiras mencións destas construcións rexístranse na Idade Media : "per suis terminis ubi inueneritis lacos anticos et mamolas" (Tumbo de Celanova).

A LIÑEIRA (Burgás)

O termo "liñeira" é sinónimos de "liñar, terreo onde se cultiva o liño". Cf. aquí.
A artesanía do liño tivo relevancia en Galiza, especialmente nas zonas do litoral e nalgúns vales do interior. O maior apoxeo desta industria artesanal deuse de mediados do século XVIII ata primeiro terzo do XIX. Neste período tecíase liño do país pero tamén de fóra, que entraba polos portos de Ribadeo, Carril e Vigo. Unha vez confeccionado o lenzo, era exportado para Castela e para América.

A MODIA (Burgás)
O termo "modia" reférese moitas veces a mámoa ou túmulo primitivo. Outras veces parece referirse somente a un outeiro, a unha "mota", sen existencia de túmulo coñecida. Descoñecemos o lugar concreto.

A PALLOTA (Momán)
O apelativo "pallota" indica un "alpendre", e tamén "choza feita de táboa e pallas" e "palleiro". Cf. aquí.

A PASADIÑA (Piñeiro)
O apelativo "pasada" indica un "lugar de paso, xeralmente de paso de río, a través de pedras colocadas como "pasos" formando unha liña". Esta acepción  consérvase na toponimia de toda a zona: en Mañón, en Viveiro, en Muras, no Vicedo, en Xove, en Ferrol.

A PANDA (Roupar, Piñeiro)
Unha "panda" é unha lomba, un terreo combado ("pandado").

A PANDELLA (Roupar -lugar da Pinguela)
Diminutivo de "panda". Ver "A Panda".

A PATEIRA (Xermade)
O apelativo "pateira" ten varias acepcións, entre elas a de "pequena lagoa ou poza onde paran os patos selvaxes". Tamén a de "pequeno lugar (covacha, gaiola, galiñeiro) onde se crían patos, capóns, etc". Cf. aquí. Tamén se chama "pateira" á pedra do forno, debido a que as "pateiras" dos patos e capóns estaban colocadas preto do lar.

A. Fernandes  interpreta os topónimos portugueses "Pateiro" e "Pateira" como "lameiros", derivados metaforicaente de "pato" por ser este amigo deses sitios. (cf. A. Fernandes, 2001. "Toponímia de Ponte de Lima").

Joseph Piel ten interpretado o topónimo "Pateira" como zootopónimo, en canto a abundancial de "patos" (cf. J. Piel, "Über Tiernamen in der hispanischen, insbesondere portugiesischen Toponomastik I ". 1966).

No caso que nos ocupa, trataríase posiblemente dun zootopónimo, indicando lugar onde paran os patos, en sentido real ou metafórico pola abundancia de auga ou lama que habería. 
A PEDRALBA (Xermade)
Composto por "pedra alba". O termo "alba" correspondería co adxectivo latino alba 'branca'. 
Alternativamente, aínda que improbable, "Alba" podería derivar da forma paleoeuropea *alv-, frecuente en hidrónimos. Cf. pp. 271 e 275 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

A PENA DA NEBRA (Roupar)
O apelativo "nebra" é unha variante de "néboa". Indicaría, por tanto, unha pena frecuentemente coberta pola néboa.

A PENA DE ARCA
 (Cazás)
O termo "arca" indica polo xeral un dolmen ou túmulo descoberto. As "arcas" ou "mámoas" eran usadas frecuentemente como marco entre dúas comunidades, e por iso, ás veces "arca" indica un antigo marco divisorio.

A PESQUEIRA
 (Burgás -lugar da Pesqueira)
Denomínase "pesqueira" (do latín piscariaao lugar onde se capturan salmóns e outros peixes, polo xeral perto dos muíños ou aceñas. 
En concreto, unha "pesqueira natural"  designa unha pedra, illote ou calquer outro accidente natural onde colocar os aparellos de pesca. No caso dunha "pesqueira artificial"  designaría unha presa de pedra situada en diagonal no curso do río, desde onde se pesca o co que se desvía a auga para poder pescar. Nas aberturas que deixan estas presas colocaban nasas, daí os topónimos "Naseiro" existentes en Galiza.
As pesqueiras  xa aparecen documentadas na Idade Media a partir do século IX (cf. aquí).
Por extensión, chámanse "Pesqueira" tamén ás pequenas cascadas (cf. aquí).

Alternativamente, aínda que improbable, pódese interpretar "pesqueira" como derivado do latín pascuaria ´lugar de pastizais', derivado de pascuum 'pastizal'.

A PÍA (Lousada -lugar da Pía)
Unha "pía" é unha "pedra escavada en forma de vaso".
Podería encontrarse labrada na pena, quer por acción erosiva quer pola acción do home (e ser, por tanto, un petróglifo).

A PICHA (Burgás), A PICHA DA SILVA (Xermade)
Á parte do significado do órgano sexual, o apelativo "picha" indica "fonte pequena que deita auga" (cf. aquí), e está relacionada con "picho", "pichoca", "pichel" e "picheira". Hai cerca de 400 topónimos rexistrados , todos co sentido de "lugar polo que sai a auga".
Para o vocábulo "Silva", ver "A Silva".


A PIGAROA (Momán)
Termo de orixe paleoeuropea, da mesma raíz que o río Pígara, estudado por E. Bascuas (cf. aquí).
Derivaría da raíz indoeuropea *peig- /*peik- 'coloreado, de varias cores'. Indica Bascuas que sería paleoeuropea e non céltica, pois Pokorny non rexistra ningunha palabra céltica con esa orixe. Non sería unha raíz da hidronimia, senón que sería aplicada pola cor das augas (ou dos fondos do río), tal como acontece no caso do "río Pinto".

Tanto Bascuas como outros autores interpretan "Pigaroa" como diminutivo de "pígara",   co sufixo -ŏla (< -oa) engadido á  base indicada *pígara (cf.  C. Pérez "Toponimia e variación dialectal en galego. Os topónimos rematados en -oa, -oá, -úa, -uá". 2015). Tal como ten analizado Bascuas, é frecuente o uso dos termos en diminutivo para indicar a parte alta dun río ou ben un afluente.


A PINGUELA (Roupar -lugar da Pinguela)
O mesmo que "pimpela", Fío de auga que mana dunha rocha. Cf. aquí.
É un topónimo relativamente frecuente, por exemplo no concello veciño de Muras.


A POUPARIÑA (Momán)
Este  núcleo de poboación comparte topónimo coa veciña Poupariña das Pontes, así como cun terreo en Ourol.

Tendo en conta o significado portugués de poupa 'bubela' (lat. 'upupa'), Joseph Piel, interpretou os topónimos "Poupa"  e "Poupariña" como nomes da "bubela", se ben non se mostra convencido (cf. J. Piel, par. 37 de "Über Tiernamen in der hispanischen, insbesondere portugiesischen Toponomastik I ". 1966).
Tal como escribeu Piel, "Ich lasse es bei dieser auswahl bewenden" ("déixoo na selección").

A RAMALLEIRA (Roupar -lugar do Aguillón, Xermade)
Lugar frondoso, onde abundan os ramallos, as árbores pequenas ou os arbustos. Cf. aquí.

A REBORDELA (Burgás, Xermade)

Posiblemente, de "Reboredela", diminutivo de "reboreda". Indicaría, por tanto, unha pequena carballeira. Cf. p. 1257, N. Ares, "Estudos de toponimia galega". Vol II.  2011.

A REGA (Roupar, Roupar -lugar da Agra, Burgás, Lousada)
Unha "rega" é definida como "angostura formada pola unión das faldas de dúas montañas, que costuma ser cauce dun rego(cf. aquí).  Sería, por tanto, un "pequeno vale polo que discorre un rego."
É xeralmente admitida unha orixe prerromana, dun tema paleoeuropeo *rek-. Para unha análise etimolóxica ampla de "rego", cf. E. Bascuas aquí.

A REGOÑA (Burgás)
Regoña deriva de "rega". O dicionario defínea como "baixada dun monte na que costuma haber pastos no verán." Cf. aquí.

A RENDA (Burgás)
Podería indicar o pago dunha renda ou foro. 
Tamén podería provir do latín ranetam, lugar onde abundan as rás (cf. J. Piel, "Über Tiernamen in der hispanischen, insbesondere portugiesischen Toponomastik I ". 1966. Tamén cf. Martínez Lema p. 232 aquí).

A RIBALTA (Roupar)
Composto de "Riba alta", indicando unha ribeira elevada.

A ROZA (Roupar, Burgás, Xermade)
Lugar onde se practicaba a "roza" (do latín ruptea). A agricultura da "rozas" consistía en queimar un monte ou terreo inculto para despois cavalo e sementar trigo ou centeo  aproveitando a vexetación queimada como abono.

A RÚA (Burgás)

Este topónimo probablemente corresponde co apelativo "rúa" (‘camiño dentro dunha poboación, rodeado por casas, árbores etc.’ (cf. Dicionario RAG). A etimoloxía sería da forma latina rūga ‘arruga’ (cf. J. Corominas, "Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico"), probablemente a través do francés rue. (cf. e.g. E. Rivas, "Toponimia de Marín". Anexo 18 de Verba. 1982.

A SEARA (Burgás)
Unha "seara" ou "senra" é unha ‘sementeira de cereal’, un campo cultivado. É de orixe prerromana, derivada da forma pre-céltica sénara.

A SILVA (Xermade -lugar da Silva)
O termo "silva" neste caso, ao ser singular, non correspondería co significado actual de "mouta de silvas" senón co significado orixinario en latín de "bosque, fraga".

A SILVEIRA VELLA (Candamil)
O termo "silveira" neste caso non correspondería co conxunto de plantas "silva", senón co significado orixinario en latín de "fraga desbrozada para o cultivo; lugar boscoso".

A SILVELA (Xermade -lugar da Silva)
Diminutivo de "silva". Ver "A Silva".

A TARAÑEIRA (Roupar -lugar da Graña)
O termo "tarañeira" indica 'terreo pobre, pedregoso, de mala calidade'.
É de orixe prerromana, posiblemente relacionado cos  topónimos Taranco e Tarancos, coa mesma raíz e cun sufixo tamén prerromano.
Existen outros moitos topónimos similares, así outro  Tarañeira en Guitiriz, e Taraños en Cedeira e Mañón, etc.

A TARROEIRA (Xermade)
O mesmo que no caso do topónimo "Tarrual", lugar onde abundan os"terróns" ou "tarróns".

A TORRE (Burgás -lugar da Torre)
O termo "torre" nestes topónimos non sempre se refere estritamente a torres , senón a casas fidalgas ou de casas grandes, de labradores ricos.

A TOUZA (Cabreiros), A TOUZA VELLA (Cabreiros)
O termo "touza" tén un significado  "Espesura de rama baixa, mato, bouza". Tamén tén outra acepción de "viveiro de árbores, devesa, bosque de carballos". Cf. aquí.

A TRENZA (Roupar)
O apelativo común "trenza" non parece ter moita aplicación na explicación dun topónimo, polo tanto podemos moi seguramente desbotar tal orixe.
Podería explicarse como formada a partir de "Tenza", por influencia do apelativo "trenza". O substantivo "Tenza", derivado do latín tenentia, figura definido nos dicionarios galegos como "cada a súa faixa de terreo que na división periódica dos montes comúns das freguesías lle é adxudicado a cada veciño", ou ben "faixa de terra, segregada doutra maior, por medio de marcos ou fitos e sen intermisión de valado ou parede". En efecto, Gonzalo Navaza rexistra o topónimo "Trenza" na fala do Ourovello, e asígnalle tal orixe (cf. G. Navaza, "A toponimia do Ourovello" - Toponimia de Paderne).
Atopamos outro "A Trenza" en Vedille (Muras).

A VACARIZA (Piñeiro) 
O termo "vacariza" é recollido polos dicionarios de galego cos significados de "curtidoría de peles" e tamén co de "curral de vacas". Cf. aquí e aquí.

A VESURA (Lousada, Miraz)
O termo "vesura" é un topónimo moi abundante en Galiza, aínda que con significado incerto.
Posiblemente derivado de "vesar", "arar profundamente, virando a terra, de modo que a tona e o terrón vaian para o fondo do rego". Cf. aquí.
Alternativamente de "avesura", relativo a lugar vesío.

A ZAIPA 
(Miraz)
Cremos que deriva dunha forma prerromana *Sal-ap-p-ya , hidronímico de orixe indoeuropea, cun significado de 'charca, arroio da charca, lagoa' .
Estaría composto polas raíces indoeuropeas *sal- 'sal, auga estancada' e  *ap- 'auga, río' .
A evolución de *Salappya para Zaipa non presenta ningunha particularidade (*Salappia>Saapia> Zapia>Zaipa)
Ver máis detalles nesta entrada de blog >>aquí.

Alén de Zaipa encóntrase, ademais, a "medoña da Zaipa". Por el pasa o "Rego de Zaipa". Tamén existe o topónimo Zapia en San Miguel de Reinante.
No entanto, trátase só dunha hipótese, nada máis.

A ZALAROIA (Momán)
Pensamos que o nome deste núcleo de poboación deriva dun hidronímo formado por un composto de orixe prerromana indoeuropea.
Aventuramos unha orixe en algo similar a *sal-l-ar-owia, composto que incluiría a mesma raíz *sal- 'auga estancada, sal', xunto con "*aroia", que viría tamén dun elemento hidronímico paeloeuropeo, neste caso *ar-u-, da raíz *er- 'fluir', estudada por Bascuas (cf. p. 40 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega"). 

Ver máis detalles nesta entrada de blog >>aquí.

ABOELLE (Xermade)
De *(uilla) Abonelli, forma en xenitivo de Abonelli, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 
Alternativamente, o nome do posuidor podería ser Bonellus en vez de Abonellus, xa que Abonellus non o atopamos na Hispania e si atopamos Bonellus. Non sería un caso infrecuente o engadido de a- frente a consonante.

AMEIXIDO (Lousada)
Lugar onde abundan (abundaron) as ameixeiras, árbore que dá "ameixas" (latín damascena).

ANDRADE (Burgás)
A orixe do apelido "Andrade" é controversa, probablemente do nome en xenitivo dun possessor medieval.
En canto a este topónimo "Andrade" en concreto, é importante lembrar que na época medieval o Conde de Andrade era dono das parroquias de Xermade e Burgás, polo que podería ter relación por aí ou corresponder simplemente co nome en xenitivo dun possessor medieval.
De volta para a orixe do apelido "Andrade", Nicandro Ares considérao derivado dun *Andreati, que sería unha flexión vulgar de xenitivo para Andreas (o mesmo que Abbas, Abbatis, Cucuphas, CucuphatisThomasThomatis). Cf. páx. 262 de  "Estudos de toponimia galega". Vol I. N. Ares, 2011. 
Por outro lado, Méndez Ferrín suxire a mesma teoría que Boullón Agrelo,  baseándose en Piel e Kremer, que o derivan dun antropónimo reconstruído *Andreatus, que sería de orixe xermánica.  A súa forma en xenitivo (uilla) Andreati, daría orixe aos apelidos Andreade e Andrade . Cf. aquí.

ARMIL (Lousada)
De *(uilla) Ermiri, forma en xenitivo de Ermiruso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 

ARREDOR DOS VERDES (Xermade)
Ver "A Chousa dos Verdes".

AS ANELLADAS (Roupar)
Ver "A Anellada da Esperada".

AS BALOIRAS (Roupar)
Grafía alternativa por "Valoiras". O termo "valoira" é relativo a "val", co elemento -oira que é controverso, posiblemente derivado  dunha raíz prelatina *awr-, relativa a correntes de auga.


AS CAVADAS (Xermade -lugar das Cavadas)
Alén do significado máis común referido a "terreo que foi cavado, xeralmente para dedicalo a cultivo", o apelativo "cavada" tén a acepción antiga de "foxo" (cf. aquí), do latín caua 'gabia, cova'.
O  alemán G. Schulz, a mediados do século XIX, describía un método de cultivo que consistía nas "rozas" ou "cavadas”, usado en montes e zonas pendentes do oeste de Asturias e parte de Galicia “cuya cubierta vegetal se cava, seca y quema una vez cada cierto número de años, sembrando y recogiendo una cosecha de trigo, a la que sirve de abono la ceniza de la vegetación
quemada”. 
Sería, por tanto, un sinónimo de "rozas".


AS CERNADAS (Cabreiros)
O termo "cernada" vén de *(terra) cinerata. Significaría, portanto, "as terras queimadas", probablemente en relación coas actividades de cavar na roza: nas que facían borralladas, ao queimaren os toxos e outros arbustos, que servían de abono para logo plantar o cereal.
Escribiu Risco: "Nas terras de montaña, vese ao lonxe polo vrau arder o monte en moitos lados, dando de día un basto fume azul que vai empardecendo conforme sube, e véndose de noite as luces e o resprandor das flamas baixas, coma se estiveran acendendo braseiros eiquí e acolá. Ollando ao lonxe, as máis das veces é o fume o único que se move na calma azul da largancía" (V. Risco, "Terra de Melide").

AS CHAFARICAS (Xermade)
Significado incerto. Cremos que "Chafaricas" debe interpretarse como "casopas, cabanas" neste contexto.
O termo "chafarica" non está rexistrado no dicionarios de galego, aínda que si "chafarico" 'casopa, tenderete' (cf.aquí). Por outro lado,  "chafarica" figura en portugués, co significado de 'taberna, baiuca'.
Tampouco podemos desbotar unha interpretación como sinónimo de "chafariz" 'fonte', pois tanto a chafariz como a chafarica se lles asigna unha procedencia no apelativo árabe hispano  ihrīǧ 'fonte, poza'.
En conclusión,  cremos que debe interpretarse como "casopas, cabana" neste contexto, xa que, dada a súa ocorrencia en plural (tanto neste caso como noutros na xeografía galega), non parece probábel que nun pasado existisen varias tabernas no mesmo lugar.

AS CORTIÑAS (Xermade)
Ver "A Cortiña".

AS DÁDIVAS (Xermade)
Ver "A Dádiva".


AS FOLGUEIRAS (Xermade -lugar das Folgueiras, Roupar -lugar das Folgueiras)
Lugar onde abundan os felgos.

AS FORCADAS (Xermade)
Relativo a unha bifurcación, de río, camiño, cordal. 
É un topónimo relativamente frecuente en Galiza (con formas como "Forcada", "Forcadela", "Forcadiña"), polo que non pode ser referido ao aparello "forcada" ou "forqueta", pois sería un topónimo anecdótico e non encaixaría con esa frecuencia.

AS GALLAS DO REGO (Roupar)
Neste caso "gallas" podería indicar bifurcación, o lugar onde se bifurca o rego.
Alternativamente,  "gallas" pode indicar "pedras, rochas", o mesmo que ocorre en topónimos similares como "O Rego Galludo" en Muras, e proviría do tema prerromano *kal(l)- 'rocha'.
Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

AS INSUAS (Roupar)
Ver "A Insua".

AS MARIÑÁS (Burgás -lugar das Mariñás)
Posiblemente o nome deste lugar derive dun antigo posuidor chamado Marinianus, nome de orixe latina.
Alternativamente, aínda que menos probable, indicando terras onde se atopa sal.

AS MODIAS (Xermade -lugar das Modias)
Ver "A Modia".

AS ROZAS VEDRAS (Cazás)
De  "(monte das) rozas vellas". A agricultura da "rozas" consistía en queimar un monte ou terreo inculto para despois cavalo e sementar trigo ou centeo aproveitando a vexetación queimada como abono.
O termo "vedra" é sinónimo de "vella".

AS SERVENTÍAS DE ARRIBA
 (Roupar), AS SERVENTÍAS DE ABAIXO (Roupar)
Unha "serventía" é un lugar dunha finca suxeito a dereito a paso por persoas alleas, xeralmente para labores agrícolas.

AS TRÉMOAS (Burgás)
Probablemente de (terras) trémoas, indicando terras pantanosas que "treman" coas pisadas.

AVEÁS (Roupar -lugar de Aveás)
O mesmo que "aveal", lugar onde abunda a avea, ou propicio para o seu cultivo.

BADOI (Burgás)
Probablemente de *(uilla) Baddoi, sendo *Baddoi o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe gótica.
É importantísimo notar que, aínda non habendo dúbida algunha que o topónimo corresponde cun nomen possessoris dunha vila medieval (tratándose dunha entidade de poboación, terminación do topónimo en -oi), o nome concreto é apenas unha suposición, baseada en evolucións análogas pero sen probas documentais. Ao ter o difícil segundo termo -oi,  podería igualmente ter sido Baddon(i)us.

En efecto, a orixe da raíz Bad- foi xa analizada por J. Piel, que postulou  para o topónimo "Bade" unha procedencia en Badde, xenitivo de Baddo, nome de orixe gótica. Para Baddo, derívao como forma cariñosa de Baldo, formado a partir do elemento gótico bald- 'audaz'. Cf. p. 223 e ss. de J. Piel, "Os nomes germânicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo II

BAXÍN (Roupar -lugar de Baxín)
De *(uilla) Bagini, forma en xenitivo de Baginuso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe céltica.
Existe outro "Baxín" no veciño concello de Muras.

BREA (Xermade)
Brea pode ter varias orixes e significados. O máis probable é que derive de"vrea" ("verea", "vereda").

BROSENDE (Xermade -lugar de Brosende)
De *(uilla) Berosindi, forma en xenitivo de Berosinduso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe céltica.

BURGÁS (Burgás)
Etimoloxía controversa.
Atestado en 1124 como "Sancta Eolalia de Burganes" (cf. E. Cal Pardo, "Colección diplomática medieval do Arquivo da Catedral de Mondoñedo. Transcrición íntegra dos documentos". 1999), é interpretado por Bascuas como hidrónimo de orixe paleoeuropea, da forma *burga, derivada da raíz indoeuropea *bher- 'ferver, bulir'. Así, burganes indicaría unha zona de burgas, quer de auga quente ou de simple fervenza. Cf. p. 35 e 36 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.
Bascuas indica o topónimo "Burganes" en Zamora, que tería igual orixe.
Por outro lado, J. Piel deriva os topónimos Burganes, Burgás, Burgán, como derivados do apelativo "burgo", o cal Bascuas coida improbábel, dadas as razóns que indica para a indicada raíz *bher-.
Alternativamente, M. Costa derívao de *(uilla) Burgalanis, forma en xenitivo de Burgala, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. Cf. aquí. Porén, Bascuas tamén inclúe os topónimos atestados como Burgala e Burgalanes como hidrónimos. 

Cremos que, neste caso, pese a autoridade de Bascuas, se trata dun "nomen possessoris": é  interesante reparar en que tanto este Burgás como o de Ourol, como o de Chantada, os tres corresponden con entidades de poboación, e o mesmo ocorre con  "Burgáns" en Cambados e "Burgán" en Tordoia. Pola contra, non atopamos ningún "Burgás" ou "Burgáns" non correspondente con entidade de poboación. Tampouco ningún leva artigo, que indicaría un posíbel uso apelativo. Todo isto parece indicar que se tratan de nomen possessoris, e por tanto reforzar a interpretación indicada de M. Costa. 


BUSCALTE (Roupar -lugar de Buscalte)
Probablemente derivado da raíz "busto", que é un lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións.
En canto á orixe do elemento "Calte", correspondente ao nome de posuidor, en xenitivo como é habitual nestes casos, non é clara cal sería.

BUSTO REDONDO (Lousada)
O termo "busto" indica lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións.
Gonzalo Navaza, na súa Toponimia de Catoira, di que os topónimos "Busto" e "Bustelo" naceron na Alta Idade Media como granxas ao cargo dunha familia de servos que coidaba os rabaños dun señor. Neste sentido, e seguindo a J. J. Moralejo, M. Costa deriva bustum do composto proto-céltico *bou-st-om 'estancia para as vacas'  (cf. aquí), á súa vez derivado da raíz indoeuropea  *gwōw- 'vaca' (cf. IEW: 482).

CANDAMIL (Candamil)
De *(uilla) Quendamiri, forma en xenitivo de Quendamiruso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica.

CAS CELA
 (Roupar), CAS DIEGO (Roupar -lugar de Cas Diego), CAS GARCÍA (Xermade -lugar de Cas García), CAS MASEDA (Roupar)
O termo "cas" é apócope de "casa","na casa de",  e é análogo ao francés  chez ou o catalán ca'n.

CASTRILLÁN (Roupar)
Composto de "Castro Illán".

CASTRORRAMIL (Momán)
De *Castrum Ramiri, castro dun antigo posuidor chamado Ramirus, nome de orixe xermánica.

CAZÁS (Cazás)
Rexistrado como S. Iuliani de Cazanes en 1077.  Cf. p. 377 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.
De *(uilla) Cazanisforma en xenitivo de Cazao nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica.

COVILLÓN (Cazás)
Diminutivo de "cova".

FOLGOSO (Lousada)
Terra onde abundan (abundaban) os felgos.

FONTE DA NATA (Roupar)
Posiblemente "nata" teña o significado transparente. Porén, parece encaixar dificilmente unha fonte da nata.
Alternativamente, podería vir de "Fonte de Anada", co cal tería a orixe no tema pre-latino *an(n)-, común en hidrónimos, e que Bascuas  liga co radical céltico  *an- 'poza, pántano, lama', como o galo anam "poza" ou o topónimo "Guadiana".
De feito, tamén son frecuentes os topónimos "anella", "anido" e "aneiro" e similares, xeralmente como hidrónimos. 

FRAMIL (Piñeiro)
De *(uilla) Framiriforma en xenitivo de Framiruso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica.

FREÁN (Cazás)
De *(uilla) Fridani, derivado da forma en xenitivo dun antigo posuidor chamado Fridus (ou *Fridanus, aínda que isto levaríanos unha páxina de discusión), nome de orixe xermánica.

FURCO DE ABAIXO (Lousada)
O termo "furco" ten varias acepcións. Neste caso, a máis probábel sería a de "foxo, furaco" (cf. Dicionario Estravis, E. Rivas "Frampas").

GANDÍA (Lousada)
Etimoloxía incerta.
Creo que pode vir de (uillam de) Wandila, nome de orixe xermánica, indicando o antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola").

LANDOI (Cazás)
Probablemente derivado dun *(uilla) Nanthoi, o mesmo que ocorreu co "Landoi" de Cariño, que derivaría dunha forma en xenitivo  dun antropónimo de orixe xermánica (cf. X. González, 2015 "Apuntes de toponimia de Cariño" in "Terras do Ortegal").
Tampouco podemos descartar que derive dun *(uilla) Landoi,  nome tamén de orixe xermánica.
En ambos os casos, viría derivado, xa que logo, dun antigo posuidor con nome de orixe xermánica, e fose o seu nome Landoi ou Nandoi non debería ser relevante para entendermos a orixe do topónimo. Precisaríamos de documentación antiga para confirmar unha das dúas alternativas.

LEBORÉ (Cabreiros)
De *(uilla) Leoverediforma en xenitivo de Leovereduso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica.

LOUSADA (Lousada)
Este topónimo pode derive do feito de haber unha casa lousada (con tellado de lousa), ou tivo a orixe nunha casa lousada. Isto sería similar ao caso dos topónimos "A Tellada" (Foz) para lugar con casa(s) de tella. Ademais, parece indicarnos que, cando se comezou a chamar así, o teito de lousa non era aínda o máis común .Este topónimo indica que nesa poboación houbo unha casa lousada (con tellado de lousa), ou tivo a orixe nunha casa lousada. Ademais, parece indicarnos que, cando se comezou a chamar así, o teito de lousa non era aínda o máis común.
O teito de lousa tiña a vantaxe de menos mantimento que o de palla: as pallazas precisaban renovar o teito de cada 15 anos aproximadamente.
Tampouco se pode desbotar que refira a un lugar onde abunda a lousa,  coberto de lousas ou laxes delgadas de pedra ou xisto.

MARMOIRAL (Cazás)
Os topónimos "Marmoiral", "Marmoirais", "Marmural" e "Marmoural", frecuentes en Galiza e Portugal, parece indicar antigas necrópoles, ou tamén zonas de mámoas.  
Nalgúns casos, a relación é clara, como no caso de "Marmoirais" en Cabeceiras de Basto (Portugal), correspondente cunha zona de mámoas (cf. aquí)
O profesor J. M. Piel ao estudar este topónimo derivouno de "memorial", por cruce con "mármore". Cf. aquí e aquí.
Aínda que o nome parece levar a un latín marmorearius 'marmorista', este topónimo non parece ter ningunha relación directa co "mármore". 


MAZANDOI (Piñeiro)
É clara a orixe do nome desta poboación nun antropónimo, un nome de posesor, dada o sufixo -oi que presenta. No entanto, é difícil, sen coñecermos atestación antiga, cal sería o nome que o orixinou, dado que o sufixo -oi pode indicar tres orixes distintas, tanto prerromana, como latina, como xermánica.

Como posibilidade, podería vir de (uilla) Macedonii, dun antigo posuidor chamado ou alcumado  Macedonius. Existen un "Manzoi" en Muras (cf. "Toponimia Muras") e outro en Carballido (Lugo), así como outros chamados Mazón e Mazoi.
No caso que nos ocupa, o mantemento do -d- intervocálico semella difícil, en canto que o movimento da nasalidade para a segunda sílaba non é extraordinaria, ocorre por exemplo en "menciña".
No caso de Santalla de Mazoi, figura atestado como Macedoni no ano 760  e , así como Maceoi no 1088 (cf. "Nomenclator toponímico Medieval da diócese de Lugo", in Lucensia núm. 5, 1992).

Aínda que apenas como mera hipótese, poderíamos interpretalo como Mansu *Andoi, un mansus pertencente a un posesor chamado Andoi, nome de orixe xermánica. Aínda que este nome non o atopemos documentado, o sufixo é frecuente na antroponimia xermánica galega, e o prototema and- tamén  figura en Andila, Andao e Andeán, xa tratado por J. M. Piel. Cf. p. 131 de J. M. Piel, "Os nomes germânicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo II
A respecto de "mansu", o termo do baixo latín mansus figura na documentación medieval (cf. s.v. en Du Cange, "Glossarium Mediae et infimae latinitatis", s.v.) cun valor equivalente ao de uilla ‘casa de campo, incluíndo as construcións achegadas e os terreos’.
Os mansus eran tamén chamados os  terreos cedidos a colonos a cambio dunha renda


MEDE (Cazás)
Posiblemente de *(uilla) Metii forma en xenitivo de Metiuso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe latina.

MIRAZ 
(Miraz)
Probablemente  de *(uilla) Mirachi, forma en xenitivo de Mirachius, nome do antigo posuidor da uilla (explotación agrícola). É un nome rexistrado no Medioevo. (Cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").
En efecto, figura atestada no ano 998 como "villa Miraci": ".. in Saure, circa aula muris, villa Miraci ..", que cremos que correspondería con " .. na comarca do Sor, preto da igrexa de Muras, vila Miraz..". Cf. páx 408 de "España sagrada", tomo XL.


Alternativamente, de *(uilla) Mirazi, forma en xenitivo do nome do antigo posuidor. Piel-Kremer, # 185, 6a,  derivan un conxunto de nomes de *Mira(ne), entre eles o patronímico Mirazi, documentado en 981 e en 1078 en documentos portugueses;  califícano como "patronímico con sufixo especial"; tamén figura, este topónimo  "Miraz", documentado como Mirazi en 1033.

MOMÁN (Momán)
Segundo Piel, viría de *(uilla) Mummiani forma en xenitivo de *Mummianuso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"). O nome Mummianus sería un derivado de Mummius,  nome de orixe etrusca.  Cf. J. Piel. "Nomes de "possessores" latino-cristãos na toponímia asturo-galego-portuguesa".

Alternativamente, de *(uilla) Medumani,  forma en xenitivo de Meduma, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica.   Cf. M. Costa aquí.

MUÍÑO DO PAPEIRO (Burgás)
Muíño dun antigo propietario apelidado ou alcumado "Papeiro". Na Idade Media xa está atestado como apelido. Cf. e.g. aquí.
Rivas Quintas rexistra a acepción de "tonto" para papeiro, alén da de "persoa afeizoada ás papas", probablemente en sorna pola importancia dada ás papas antigamente (cf. E. Rivas aquí). 

O ALBELO (Roupar)
Diminutivo de "albo" 'branco', en referencia á cor da terra, posiblemente pola abundancia de arxila.
Alternativamente, aínda que improbable, "Albelo" podería derivar da raíz paleoeuropea *alv-, frecuente en hidrónimos. Cf. pp. 271 e 275 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

O ALTO DO VISO (Roupar)
Un "viso" é "sitio alto, sitio elevado". Cf. aquí

O ANGARRÓN (Roupar)
Significado e orixe descoñecidas. 
Talvez podería vir de Arangón por metátese.

O ARANGÓN (Xermade -lugar de Arangón)
O topónimo "Arangón" é probablemente de orixe prerromana pre-céltica. Considerámolo un probable derivado da raíz hidronímica indoeuropea *er-, 'fluír, moverse', aínda non tendo sido incluído por E. Bascuas na lista de derivados desa raíz, si foi incluído outro de morfoloxía próxima, "Arangaño".  Cf. p. 97 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

O ARUXO (Roupar -lugar do Aruxo, Cazás -lugar do Aruxo)
O topónimo "Aruxo" é de orixe prerromana, e relacionado con correntes de auga. E. Bascuas derívao de *aruwio, da raíz indoeuropea *er-, 'fluír, moverse'. Cf. p. 40 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".


O BARRO (Burgás -lugar do Barro)
O nome deste núcleo de poboación pode ter o significado obvio referido ao elemento natural dese nome, mais tampouco se pode descartar que se refira a un outeiro ou a un lugar moi pedregoso, e derive dunha raíz prerromana *bar- 'altura'. Cf. Cabeza Quiles aquí

O BATÁN DO LESTE (Xermade), O BATÁN DO OESTE (Xermade), O BATÁN NOVO (Xermade)
O termo "(muíño do) batán" deriva do latín battere, bater, golpear. Os antigos batáns de auga eran dispositivos destinados á operación de abatanar ou bater os panos ou teas de lá ou liño fabricadas nos teares caseiros. O batido era feito por dous mazos hidráulicos. O tecido era batido para desengraxalo e darlle corpo; ficaban ao pé dos ríos e ao funcionar facían gran ruído.

O BOUCELLO (Roupar -lugar do Boucello)
Diminutivo de "bouza".

O BUXATEIRO (Xermade)
Lugar onde abundan ou aniñan as aves chamadas "buxato".

O CADAVAL (Xermade, Roupar, Burgás)
Un "cadaval" é un lugar onde abundan os cádavos:"toxal queimado no que permanecen os cepos dos toxos en pé". Cf. aquí.

O CAL DA VALIÑA (Roupar)
O termo "valiña" é o diminutivo de "val". Antigamente o termo "val" era feminino.

O CALVARIO (Burgás, Xermade)
Posiblemente referidos á existencia de tres cruces, ligadas ao culto do Via Crucis.

O CAMPO DO MINGOLO (Roupar)
O termo "Mingolo" é un hipocorístico de Mingos ou Domingos.

O CAMPÓN (Roupar -lugar da Torre)
Un "campón" é un "prado de secano de moita extensión". Cf. aquí.

O CANEIRO (Burgás -lugar do Caneiro)
Un "caneiro" é unha canle, un canal, por veces usado para pescar. Por tanto, será "lugar pechado que cruza unha cale ou canal con auga".

O CANELO (Roupar -lugar do Campo)
Diminutivo de "cano" 'canle'.

O CAÑOTO (Piñeiro)
O termo "cañoto" significa o mesmo que "canoto", " talo de certas plantas como a col ou o millo". Outra acepción é a "parte do talo que queda pegada á raíz despois de cortar unha planta".

O CARRACEDO (Burgás)
Lugar onde abundan os carrizos ("canaveiras").


CASAL (Lousada)
Casal, do latín casalis, designaba na Idade Media unha propiedade illada no campo, tanto a casa coma as dependencias auxiliares. Máis tarde pasou a referirse a un grupo de casas nunha aldea.

O CASTRILLÓN (Xermade)
Derivado do apelativo "Castro".


O CERQUEIRAL (Piñeiro)
Este topónimo ten o significado de "lugar onde abundan os cerqueiros". O "cerqueiro" é unha árbore da mesma familia que o carballo (cf. aquí).
Este topónimo foi recollido xa por Gonzalo Navaza con este significado (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega". 2006). Existe outro "Cerqueiral" en Salceda De Caselas (Pontevedra), así como o plural "Cerqueirás" en Coristanco (A Coruña).

O CEPETAL (Xermade)
Significado incerto. Talvez abundancial de "cepo", lugar onde hai cepos.
Existen outros "O Cepetal" en Muras, Galdo, etc. Existe tamén "O Zopetal".

O CHOUSO DE GONZALBO (Xermade)
Un chouso é unha pequena chousa. Neste caso, antigamente pertencente a Gonzalvo, nome de orixe xermánica.

O COCHÓN (Roupar)
Pode significar "pedazo de terreo labradío de certa extensión". 
Tamén pode vir de alcume despectivo, aumentativo de "cocho" ("porco").
Existe outro "Cochón" no viciño concello do Valadouro.

O CODESEIRO (Burgás)
Lugar onde abunda a planta chamada "codeso". Este topónimo foi recollido xa por G. Navaza con este significado (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega". 2006). Existe un "O Codeso" na viciña freguesía de Momán.


CODESO (Momán)
O "codeso" é unha planta da familia das leguminosas, similar á xesta. Neste caso, indicaría implícitamente un lugar onde abunda esta planta.
Este topónimo foi recollido xa por G. Navaza con este significado (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega". 2006). Existe un "O Codeseiro" na viciña freguesía de Burgás.

O CONCHARELO (Roupar)
Talvez debido á forma de concha do terreo.
Non cremos que estea relacionado coa "herba concheira" (escrofularia nodosa).
Existe outro "Concharelo" no cercano concello de Mañón.

O CONCHOUSO (Roupar)
Derivado do latín cum-clausum "lugar pechado", onde a partícula cum actuaría neste caso de superlativo. No dicionario aparece como "lugar pechado dentro da corte, usado de cortello para os porcos".
Cabeza Quiles define  "conchouso" como "lugar cóncavo ou deprimido", derivado do latín conclausum "horta pechada".

O CONZADO (Burgás)
O dicionario define "conzado" como "terreo coberto de mato a rentes dunha leira". Cf. aquí.

O COTO DA PÍA (Lousada)
Indica un coto (lugar elevado, outeiro) no que se encontra unha pía. Podería encontrarse labrada na pena, quer por acción erosiva quer pola acción do home (e ser, por tanto, un petróglifo).

O COUTADO (Burgás)
O dicionario define "coutado" como "terreo cercado". Cf. aquí.

O COVELO (Burgás)
Diminutivo de "covo", no sentido de "lugar no fondo dunha concavidade".

O CUNCHOUSO (Roupar)
O mesmo que "conchouso". Ver "O Conchouso".

O CURRO DE GUIZÁN (Xermade)
Un "curro" é definido polo dicionario como "cerca de madeira ou de pedra onde se concentra o gando ceibo do monte, especialmente cabalarías e vacas".
Canto a Guizán, trátase dun antropónimo de orixe xermánica, da raíz gótica *weis- 'sabio', tratado por J. Piel en topónimos portugueses como Guizoi e Vizoi. Cf. p. 55 de J. Piel, "Os nomes germânicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo IV

O CURUXÁN DE ABAIXO (Burgás)
Un "curuxán" ou "curuxeira" designa, metafóricamente, un "lugar en sitio elevado e con penascos". Cf. aquí.

O FEAL (Xermade, Burgás, Roupar, Candamil)
Lugar onde abundan o feo (cast. heno).

O FONTAO (Xermade -lugar do Fontao)
O nome deste núcleo de poboación posiblemente derive de (agru) fontanu, derivado de fons "fonte" (Cf. Moralejo Lasso. "Toponimia gallega y leonesa").
Alternativamente, tal como sostén Cabeza Quiles, podería derivar do nome dun posuidor chamado Fontanus. É de notar que tanto para este caso como no caso do mesmo topónimo no Vicedo, trátase de núcleos de poboación, o cal parece reforzar esta interpretación, aínda sen ser concluínte.

O FORNIL (Burgás)
Este topónimo é analizado por Martínez Lema para o caso de "Forniis", que deriva do plural de *(lugar) fornil (cf. aquí).
Este termo, aínda que inexistente no galego actual, correspondería co francés fournil 'lugar onde se encontra o forno', 'lugar de traballo do panadeiro'. 
Derivaría, xa que logo, de "forno" mediante o sufixo - lis (acusativo - le> -il). Así, Du Cange recolle furnile coa definición "Pars aedis rustica, in qua est furnus, vulgo Fournil". Cf. aquí.

O FOXO (Burgás)
O apelativo "foxo" vén do latín  fovea, e indica unha furada, un furado grande. Frecuentemente, os foxos eran trampas para lobos e outras alimarias. Di Viterbo: "era e é o fojo uma cova funda e redonda para tomar lobos e outras feras".
Por tanto, neste campo talvez houvese unha trampa (para caza de animais) ou talvez indique simplemente un desnivel (valado) do terreo ou tamén a existencia dunha cova. 

Os "foxos" para a caza de lobos e outras alimarias eran de responsabilidade comunal. Nun documento  de 1623 o Corrixidor asinaba unha orde de prender a dous veciño, de San Pantaión e de Riobarba, por non acudiren a pechar o foxo.  Os veciños tiñan o labor "desde muchos siglos a esta parte, el remontar, correr y exterminar los muchos osos, lobos, jabalíes y otras fieras igualmente nocivas que se propagan en las montañas de aquella inmediación para impedir los estragos que solían causar no solo en los sembrados, sino en los ganados y poblaciones” (Torrente; 1999) (cf. aquí)

Non se debe confundir "foxo"  con "foso"("foxo" = port. fojo, cast. hoyo, mentres que foso = port. fosso, cast. foso) .

O FRAIXO (Xermade -lugar do Fraixo)
Probablemente, do latín fraxinus 'freixo'. No caso do topónimos con nome de árbore en singular, costuman interpretarse como referindo a unha colectividade deles. Indicaría, por tanto, un lugar onde abundaban os "freixos".
Hai outro "Fraixo" no concello de Mañón, e tamén corresponde cun núcleo de poboación, que no século XVII figura atestado como "Freixo" (cf. Toponimia do concello de Mañón).

O ILLÓ (Xermade)
O  termo "illó" é un sitio pequeno onde brota auga, e é pantanoso  (cf. aquí). A orixe é controversa, hai quen o deriva do latín vulgar *oculiolu, aínda que outros (e.g. E. Bascuas) derívano dun termo prerromano paleoeuropeo.

O LEIRO (Roupar -lugar da Graña)
Un "leiro" defíneo o dicionario como "finca de cultivo", xeralmente coa acepción de "terreo labradío de pouca extensión". "Terreo longo e estreito, destinado polo xeral a horta". Cf. aquí.

O LODEIRO (Candamil)
O termo "lodeiro" tén dúas acepcións: "Lameira, terreo con lama", e a de "árbore tamén chamada lamigueiro ou lotus" (cf. aquí).
Cremos que correspondería á primeira, aínda que a referencia a unha árbore aíslada, se ben é infrecuente, dáse nalgúns topónimos.
Alternativamente, de Lotariu, nome de orixe xermánica. Porén, levando artigo diante é improbábel.

O LOIMIL (Xermade -lugar do Loimil, Burgás)
De "(uilla) Lodemiri, forma en xenitivo de Lodemiruso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe xermánica.

O MARCO (Xermade)
O nome "marco" indicaría a existencia dunha pedrafita divisoria, quer prerromana, romana ou medieval.

O MARCO DO BISPO (Roupar)
O nome "marco" indicaría a existencia dunha pedrafita divisoria. Neste caso trátase dun penedo.
En canto ao termo "Bispo", do latín episcopus, pode deberse ao uso deste como alcume ou sobrenome familiar. Alternativamente, talvez indicase unha antiga pertenza á xurisdición episcopal. 
É tamén preciso ter en conta que o termo "Bispo" como elemento onomástico persoal é frecuente na documentación altomedieval (Cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

O MEDEIRO (Xermade)
O medeiro é a pequena meda que se fai no terreo cos mollos antes de os levar para a meda. Segundo Rivas Quintas, o "medeiro" distínguese da "meda" ou "medeira" en que esta é a que se fai co conxunto de todos os mollos traídos dos distintos medeiros. Tamén rexistra a outra acepción de "medeiro": a eira na que se pón a meda. Cf. aquí.

O MEIRIÑO (Momán)
Do latín  maiorīnus 'pertencente ao maior'.
O nome "meiriño" indicaba antigamente un "empregado xudicial'  ou un 'maxistrado de funcións semellantes ás dos correxedores'.
Alternativamente, aínda que mais improbábel ao levar o artigo, do mesmo nome como antropónimo Maiorīnus (cf. p.294 Kajanto).

O PAGO (Burgás)
O termo "pago", do latín pagus, indica un terreo ou aldea.

O PAPEIRO (Burgás)
Probablemente referido ao alcume dun antigo posuidor. Ver "Muíño do Papeiro".

O PAPELLE (Burgás)
Posiblemente de *(agru) Pappelli, dun antigo posuidor chamado *Pappellius, nome de orixe xermánica.
Porén, tamén podería derivar de "O Papello", por relaxación do "o" despois de palatal. De feito, existe tamén en Burgás outro sitio chamado "O Papeiro", que podería estar relacionado.

O PEDRÓN (Lousada, Roupar, Burgás, Momán)
Pedra fincada, "pedrafita", ás veces nomeando simplemente un pedroulo ou pedrouzo. Cf. aquí.

O PELAIMO (Xermade, Roupar -lugar da Graña)
Posiblemente referido a "Pelamio", lugar onde houbo curtidorías de pel. Cf. F. Cabeza "Os nomes de lugar".
Tamén pode vir referido a posuidores que eran curtidores.
Existe un "Polaimo" en Muras, no Viveiró, un  "Rego do Polaimos" e "Palaimo" en Ourol e "Os Polaimos" en Mañón.

O PEREIRO (Burgás)
A súa orixe pode estar relacionada con pirariu (árbore) ou con petrariu ("pedreiro"). 
É importante notar que existe un núcleo de poboación en Xermade chamado "O Pedreiro", o cal torna menos probable que neste caso non se conservase como "Pedreiro" tamén.
Con documentación antiga e/ou co coñecemento da orografía da zona, podería ser diferenciados parte deles.

O PICOUCELO (Candamil)
O nome deste núcleo de poboación vén do diminutivo de "Picouzo", co antigo sufixo diminutivo -elo.
O topónimo "picouzo" é frecuente en Galiza. Deriva de "pico", "a parte máis elevada ou aguda de algo". A orixe de "pico" é discutida, quer de orixe prerromana, talvez céltica, *pikk-, quer do latín piccum.

O PIMPÍN (Roupar)
Probablemente de orixe en onomatopeia, indicando unha fonte de pouco caudal, que "pinga", polo cal se costuma pór unha "pimpela" pola que discorre o fío de auga.
O feito de haber  lugares ou fontes "Pimpín" nas Ribeiras do Sor, en Mañón, en Celeiro, etc, reforza esta hipótese.
Esta hipótese parece confirmarse tendo en conta que en asturiano unha pimpana é  unha fonte que mana gota a gota (=que pinga). Cf. aquí.

O PRADO DA MOA (Xermade)
Ver "A Fraga da Moa".

O PRADO DA VESURA (Lousada)
O termo "vesura" é un topónimo moi abundante en Galiza, aínda que con significado incerto.
Posiblemente derivado de "vesar", "arar profundamente, virando a terra, de modo que a tona e o terrón vaian para o fondo do rego". Cf. aquí.
Alternativamente de "avesura", relativo a lugar vesío.

O PRADO DO MINGOLO (Roupar)
Ver "O Campo do Mingolo".

O PREITO (Roupar -lugar da Graña)
Probablemente indicando o modo en que foi obtido ou confirmado o terreo.

O REBOREDO (Roupar -lugar do Reboredo)
O mesmo significado de “carballedo” ou “carballeira”, soamente que neste caso a orixe é no latín robur, "carballo", co sufixo abundancial –edo (do latín -etum), en canto “carballedo” vén de voz prerromana, xunto co mesmo sufixo abundancial romance.

O REGO DO MAZO (Roupar)
Rego no que houbo un "mazo" ou "batán", máquina composta de grandes mazos que xiran para pisar os tecidos e darlles maior consistencia.

O REGO DO ROCÍN (Xermade)
Etimoloxía incerta. 
O termo "Rocín" podería vir do termo do apelativo "rocín", "cabalo de traballo", aínda que non semella axeitado para un topónimo.
Alternativamente, do latín Russini, xenitivo de Russinus, antropónimo rexistrado na Hispania.
A existencia doutro "Rocín" na viciña parroquia de Silán (Muras) parece confirmar esta hipótese, posiblemente derivados ambos do mesmo posuidor.

O REGO DO SAPO (Cazás)

"Rego de Sapo(s)" é un topónimo frecuente en Galiza. 
Aínda que o máis probable sexa que corresponda co significado obvio, tamén é interpretado cun significado hidronímico e unha orixe prerromana, posiblemente indoeuropea (cf. aquí).

O REGO MOSQUEIRO (Lousada)
Etimoloxía incerta, talvez referida á abundancia de insectos que fan "moscar" ao gado.

O REGUENGO (Cabreiros)
Herdade ou terra pertenecente ao rei, á coroa ou que está suxeita ao pago dun foro ou canon por terlle pertencido. Cf. aquí.
O nome provén do latín tardío regalengum 'real, pertencente ao rei, patrimonio do rei'. Como arcaísmo, significa “terra que por conquista ou confiscación era incorporada ao patrimonio real” ou tamén “foros, dereitos que, recaendo en certas terras, pertencían á Coroa” (cf. "Grande Dicionário da Língua Portuguesa", 452).

O ROCELLO (Xermade)
Diminutivo de "roza", "monte que se cava ou ao que se lle queima a broza para cultivalo". Esta é a opinión tamén de Rivas Quintas, que o define como "Monte bajo con esquilme". 

O SEIXIDO (Xermade -lugar do Seixido)
Lugar onde abundan os seixos.

O SERRÓN (Roupar)
Un "serrón", en sentido figurado, significa unha "montaña apuntada e larga".

O SISTO (Xermade -lugar do Sisto)
Para Díaz Fuentes sería unha "parada nun camiño". Cf. Díaz Fuentes, no seu traballo sobre a comarca de Sarria. 
Outra interpretación é como referencia a un posuidor medieval chamado Sistus. Así ocorre nalgúns casos documentados. Cf.  L. Ávarez "El Tumbo de San Julián de Samos". Porén, os varios topónimos  "Sistelos",  "Sistelo" e "Sistelín" existentes parecen descartar esta unha orixe antroponímica e apontar máis para a interpretación de Díaz Fuentes ou similar.

Alternativamente, hai quen refere ao reparto de terras, a sextos, na época sueva. Cf. I. Millán, 1987. "Toponimia del concejo de Pontedeume y cartas reales de su puebla y alfoz".

O SUMEIRO (Cabreiros -lugar do Sumeiro)
Podería derivar de "sumir" "absorber, empapar" (cf. dicionario), co que indicaría un "terreo que se encharca" ou similar. A palabra "sumir" tén orixe incerta.  Corominas deriva "sumir" do latín sumere, e rexeita completamente que derive de submergere, afirmando que "por razones fonéticas es imposible". 
Por outro lado, hai unha acepción en portugués para "sumeiro" de "sumento, cheio de suco", ou sexa "zumento" (aínda que non a atopamos nos dicionarios clásicos, senón en ). En calquer caso é dubidoso, pois sería extraña a pronuncia "sumeiro" frente á esperada de "zumeiro".
Alternativamente, do latín summarius, no sentido de "cume, outeiro, o lugar máis alto". Rivas dálle esta acepción (cf. E. Rivas, 2007. "Natureza, Toponimia e fala"). No entanto, non o atopamos recollido en ningún dicionario de galego.

O TARAÑEIRO (Roupar)
Ver "A Tarañeira".

O TAXÍN (Burgás)
Podería derivar de *(agru) Taginii, forma en xenitivo de Taginius, nome do antigo posuidor medieval do terreo, nome de orixe latina, tal como indica Piel, aínda que con dúbidas. Cf. "Tagim" en p. 358, J. Piel "Os nomes germánicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VI

Porén, a presenza do artigo pode apuntar alternativamente para un apelativo que tería sido usado noutros tempos. Así, podería derivar da base hidronímica paleoeuropea  *tag-, derivada da raíz *ta- 'derreterse, fluír lentamente'. Aínda que Bascuas non menciona este caso concreto, si menciona amplamente a base *tag-, incluíndo o topónimo Taxes (Louro, Muros). 

O TOUTELO (Piñeiro)
No dicionario "toutelo" é definido como "mota, montículo que se eleva a modo de mámoa". Cf. aquí.

O UZAL (Lousada, Momán)
O apelativo "uzal" indica un lugar no que abundan as uces. Noutras zonas chámase "barcial" (de barcia) Cf. aquí

O VEDRO (Roupar)
O termo "vedro" é usado para referir un "monte de rozas, que se cava para cultivalo con trigo ou centeo". 
Alternativamente, de "(agro) vedro", do latín  vetulu ("vello"). Incluso habería a posibilidade remota de que refira a un lugar onde abunda a planta chamada "bredo" ou "bedro",  do latín blitum ("Amaranthus blitum"). Nótese que, neste segundo caso, vedro tería unha pronuncia con "e pechado".

O VERDEAL (Xermade)
Posiblemente de "o (agro) verdeal", do latín verdenalis, terra de cor que tira a verde, do mesmo xeito que existe "A Rubial", que tira á cor ruba. Existe un "A Verdeal" en Muras.

O VIEIRO (Lousada)
O topónimo "Vieiro" é frecuente en Galiza, con máis de vinte lugares con este nome.
A priori, podería tanto provir de venario, a partir do latín vena 'vea, veta' (quer de ferro, de auga, etc), como de viario 'camiño, carreiro, vrea'.
 No entanto, Bascuas concluíu, a partir da documentación medieval, que a frecuencia de venario imponse, canto que viario aparece unha soa vez. Indica ademais que este derivado venario abonda na documentación medieval galega co sentido de "veta de ferro". En resumo, "Vieiro" indicaría, por tanto, unha explotación mineira ("vea de ferro") ou ben unha vea de auga. Cf. p. 139 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.

Por outra banda, Nicandro Ares interprétao como derivado de viarius "referido a vía, camiño, verea", ou incluso ao antropónimo ViariusCf. p. 835 de N. Ares, "Estudos de toponimia galega", 2011. 

O VILAR (Roupar , Roupar -lugar do Vilar, Momán)
O termo "vilar" inicialmente indicaba unha explotación agraria situada na extremeira dunha uilla, da cal se vai progresivamente escindindo ou esguizando ata adquirir entidade propia" (Cf. p. 221 de C. Baliñas. "Do mito á realidade: a definición social e territorial de Galicia na Alta Idade Media (séculos VIII e IX)"). É moi probábel que na orixe de moitos dos topónimos baseados en "vilar" ou derivados proveñan de significados de carácter máis ben agronímico, máis que de núcleos habitados.

Porén, na actualidade, os dicionarios referen a un "caserío", "aldea pequena, lugar pequeno", se ben tamén recollen o termo como "conxunto de terras a labradío, cercadas ou pertencentes a varios donos". Elixio Rivas rexistra en Vilalba a acepción "Conjunto de fincas que siguen los mismos cultivos, polígono de labradíos", e F. J. Rodríguez nesa mesma zona: "heredad grande, que descansa y se aplica a centeno [...], de varios partícipes". Unha acepción de Leandro Carré, que pasou logo para dicionarios posteriores, foi "Campo en barbeito ou restreva despois de recollido o froito". 
Cf. aquí.


O VILAR DE CARTAS (Barreiros, Reinante)
O topónimo "Cartas", frecuente en Galiza, posiblemente referencia a ""cada unha das catro partes iguais en que se divide un monte, como no caso do "monte dos Cuartos" en Mosende, e "monte dos Cartos" en Cerdido.
Outra alternativa é a de referencia á "carta" de posesión, pois o significado do termo prestábase ao seu uso toponímico, do mesmo modo que outros vocábulos referentes aos distintos tipos de administración da propiedade das terras, tais como "Foro", que callaron como nomes de lugar, maiormente na microtoponimia.

Reforzando a hipótese das partillas: 
  • "As Tercias" existe nas Negradas, en Cabanas, nas Nogais, etc, "Os Tercios" en San Sadurniño, Cedeira, San Sadurniño e Mugardos
  • "As de Quintas" nas Nogais, en San Sadurniño ."Os Quintos" en Cariño e Cerdido, 
  • En parroquias de Cedeira existe tamén "Os tercios", "As Sétimas" e  "As oitavas". 

De feito, esta tamén é unha das explicacións asignadas ao topónimo "As Cuartas", en Monterrei.
Cf. aquí.

Outra alternativa sería relacionado coa cuarta parte dunha propiedade foral, ou de terreos sometidos ao pago dunha renda equivalente á cuarta parte dos froitos. Porén, esta parece improbábel sendo unha "xesteira" no Valadouro, improbábel que fose un terreo sometido ao pago de tal renda.

O VILAR DE GOCENDE (Xermade)
De *uillare de Godesindi, dun posuidor medieval chamado Godesindus.
Cf. P. Martínez. "Toponimia, etimoloxía e fontes documentais: os exemplos de Arosa e Brens". 2012.

O VISO DAS CAVADAS (Xermade)

Un "viso" é "sitio alto, sitio elevado". Con respecto de "Cavadas", referiría ao correspondente labor agricola. Cf. aquí

O XARDÍN (Roupar)
Posiblemente este topónimo se refira ao significado obvio, e probablemente nun sentido metafórico (positivo ou pexorativo), pois hai moitos topónimos "xardín" localizados en sitios non apropiados para ser un xardín (e.g. cando están lonxe de lugares habitados).
Segundo Crespo Pozo, xardín tería a acepción de "horto, horta pequena" (cf. J. S. Crespo, "Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego ..". Vol II, 1979).

No entanto, talvez algún "Xardín" poida vir de *(uilla) Sardini, a forma en xenitivo de Sardinus, indicando un antigo posuidor, con nome de orixe xermánica. O antropónimo Sardinus está rexistrado en Galiza, cf. CODOLGA.

O XERMIL (Xermade)
De (fundus) Gelimeri, forma en xenitivo Gelimerus, o nome do posuidor medieval, nome de orixe xermánica.

O XESTEIRÓN (Roupar)
Lugar onde abundan as xestas.

ORXÁS (Lousada)
Plural de "orxal", terreo plantado de "orxo" (cebada) ou que produce abundante orxo.

OS ANOVADOS (Roupar -lugar da Pinguela)
Terreos gañados ao monte. Derivado de "anovar", que define o dicionario como "convertir un monte en labradío ou tarreo."

OS BESTILLEIROS (Roupar)
O termo "bestilleiro" e "besteiro" designa un soldado que usaba a "besta". Estando neste caso flexionado en plural, parece referirse a uns agros que antigamente pertencerían a un "bestilleiro" ou que tiña ese alcume, ou ese apelido, documentado como tal desde a Idade Media.
Por outro lado, hai varios lugares en Galiza con este nome, incluíndo varias entidades de poboación. Algúns destes terían explicación na existencia no mesmo dalgún tipo de destacamento militar na época medieval. 

OS CANDEDOS (Roupar)
O termo "candedo" indica un garabullal, un lugar onde hai "candos" ("garabullos", "guizos"). Cf. aquí. Cf. E. Rivas (2001).
En Galicia rexístranse outros topónimos relacionados:  Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

OS CANTELOS DO ROCÍN (Xermade)
Un cantelo, diminutivo de canto. Neste contexto, o termo "canto" significaría un lugar esquinado, un recuncho.
O termo "Rocín" indicaría talvez o antigo posuidor. Ver "O Rego do Rocín".

OS CARBALLÁS (Candamil)
Un "carballal" é un  lugar poboado de carballos.

OS MARTELOS (Xermade -lugar dos Martelos)
O termo "martelos" posiblemente indique a existencia dun batán ou mazo hidráulico, quer para bater o liño ou tamén para labores de ferreiro.

OS MONTES DA GRAÑA (Roupar)
Ver "A Graña".

OS MONTES DE COUZANCHO (Roupar)
Composto de "Couce Ancho".  O termo "couce" neste caso viría de calce "calcañar", e designa por analoxía un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada". 

OS PAGOS (Burgás)
Ver "O Pago".

OS POLAIMOS (Roupar)
Plural de "Polaimo", o mesmo que "pelaimo". Ver "O Pelaimo".

OS PRADOS VERDES (Xermade)
O significado talvez sexa o transparente, referido á cor dos prados.
Porén, hai outro topónimo "A Chousa dos Verdes" que non parece corresponder co significado obvio (ver máis enriba).
Alternativamente, de "Prados Verde", derivado do Viridiixenitivo do nome Viridius.

OS SEIXOS BRANCOS (Roupar)
Probablemente indique lugar onde abundan os seixos brancos. Nalgún dos casos, dos frecuentes topónimos "Seixos Brancos", indica unha colocación polo ser humano deses seixos, en relación con túmulos neolíticos.

PAIDAVELLA (Roupar -lugar de Paidavella)
Etimoloxía incerta. Posiblemente derivado de "Paio da Vella", ou tamén dun "Piago da Vella".

PALMAZ (Roupar -lugar de Palmaz)
De *(uilla) Palmacii forma en xenitivo de Palmaciuso nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"). Este nome figura en Kajanto, e está atestado no Tombo de Sobrado (cf. A. Boullón. "Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII)". 1999).

PEICELLE (Xermade)
Etimoloxía incerta.
Hai varias alternativas posibles:
  • terras dun antigo posuidor chamado Paio Celle.
  • Do latín pagum Celii, un "pago" dun antigo posuidor chamado Celius.
  • de Pelagium Celii, un "piago" dun antigo posuidor chamado Celius.

PEPÍN (Cazás)
De *(uilla) Peppiniforma en xenitivo de Peppinus, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 

PIÑEIRO (Piñeiro)
O nome deste núcleo de poboación tén unha probable orixe no xentilicio Pinarius, nome do antigo posuidor.
Alternativamente, podería ser un fitónimo, indicando a existencia da árbore deste nome, aínda que é pouco probable, ao tratarse dun núcleo de poboación. O non levar artigo o nome tamén reforza a hipótese previa.

PORTO DE ARCA
 (Xermade)
Un porto, neste contexto, refere a un paso de montaña. 
Para "arca", ver "A Pena de Arca".

PORTOCASTRO (Roupar)
Este topónimo parece indicar a existencia dun castro neste porto de montaña.

PREANES (Cazás)
Derivado de "Pero Eanes", nome dun antigo posuidor, do mesmo xeito que existe Xaneanes en Lobios e en Celanova, e tamén en Portugal, así como  Esteveanes, Gonçaleanes , etc ..
O apelido Eanes foi polo xeral en Galiza transformado para a forma castelá "Yáñez".


rego dO PAPEIRO (Burgás, Cabreiros)
Probablemente referido ao alcume dun antigo posuidor. Ver "Muíño do Papeiro".

REGO DOS ILLÓS (Xermade)
Ver "O Illó".

ROSENDE (Cazás)
De *(uilla) Ranosindiforma en xenitivo de Ranosindus, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 


ROUBÍN (Xermade -lugar de Roubín)
Posiblemente de *(uilla) Raubiniforma en xenitivo de Abonelli, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. . Aínda que non estexa documentado este nome na Galiza, si está no século XIII na Bélxica (cf. aquí)

ROUPAR (Roupar)
De *(uilla) Raupariiforma en xenitivo de Rauparius, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 

SANCHE GRANDE (Piñeiro), SANCHE PEQUENO (Piñeiro)
De (uilla) Sanctiiforma en xenitivo de Sanctius, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 

SEQUITO (Burgás)
Etimoloxía incerta. Podería non ter que ver cun castelanismo, senón cun termo prerromano. Neste senso, é importante notar a frecuencia de topónimos con sufixo -ito nesta comarca, tais como Leganitos e Pepito, séndolle a este sufixo por veces atribuída unha orixe céltica.

SESULDE (Burgás -lugar de Sesulde)
De (uilla) Sisuldi, forma en xenitivo de Sisuldus, o nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"),  nome de orixe xermánica. 
En efecto, J. Piel, que menciona este "Sesulde" específico de Xermade, e o interpreta como derivado da raíz gótica sis-, de sisus 'canto fúnebre' e máis wulthus 'esplendor'. Cf. p. 346, J. Piel "Os nomes germánicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VI

SOBREBREA (Burgás)
Composto de "Sobre Brea", lugar "situado por riba de Brea". 
Ver "Brea"."

TEIXIDO (Lousada)
Lugar onde abundan (ou abundaron) as árbores chamadas "teixo". Cf. aquí.

VILACIDE (Cabreiros, Candamil)
De "Uilla Citi",  flexión en xenitivo de Situs, forma romanizada do árabe Sîd 'señor', á súa vez derivado de Sayyid
O nome Cito é atestado na Idade Media, así en 1036 atopamos:
"... in Villa de Alvarios, hereditate de Cito, ..." (cf. p.406, tomo XL de P. Florez. "España Sagrada")

VILARIÑO (Xermade -lugar do Vilariño)
Pequeno vilar. Ver "O Vilar".


XERMADE
 (Xermade)
Tal como postula M. Costa, podería vir de *(uilla) Ieremiati, como flexión vulgar en xenitivo do nome bíblico Ieremias,  nome atestado na Galiza na época medieval. Faría referencia ao nome do antigo poseedor da uilla ("explotación agrícola"). En efecto, para o apelido "Andrade", Nicandro Ares, citando a Gradgent, considérao derivado dun *Andreati, que sería unha flexión vulgar de xenitivo para Andreas (o mesmo que abbas, abbatis, Cucuphas, Cucuphatis, Thomas, Thomatis). Cf. p. 262 de N. Ares, "Estudos de toponimia galega". Vol I.  2011. 
Alternativamente, e igualmente probábel, podería provir de *(uilla) Germinati, forma en xenitivo de Germinatus, nome de orixe latina. En efecto, J. Piel (cf. J. Piel. "Nomes de possessores latino-Cristãos na toponímia galego-asturo-portuguesa", in Biblos), deu esta orixe a Xermade; J. Piel cita tamén os exemplos de Xermeade, en Muíños (Ourense) e en Palas de Rei. Tamén é seguida esta opinión por Nicandro Ares. A evolución Xermeade> Xermade, encaixaría, sendo análoga á de Andreade>Andrade.

ZARRACÍN (Momán)
Posiblemente de (uilla) Zarraquini,  forma en xenitivo de Zarraquinus, hipocorístico de Zarracco, nome de orixe basca e indicando o antigo posuidor da uilla. Cf. p. 147 de L. Koutnesova "Antroponimia Medieval privativa de la península Ibérica" in "Onomástica galega: con especial consideración da situación prerromana".  2007. Da mesma opinión é M. Costa aquí.

Alternativamente,  de (uilla) Sarracini, flexión en xenitivo do nome persoal Sarracenus. Indica Boullón Agrelo que, aínda que  como nome propio inicialmente tivese unha connotación étnica, finalmente deixou de ser representativo de tal orixe (cf. A. Boullón. "Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII)". 1999).

Da mesma opinión foi Piel, así como por E. Rivas (915), tanto para "Zarracín" como para "Sarracino" (976, 1065), "Sarrazino" (1055), "Serracino" (978, 1080), en Portugal, León e Asturias. Cf. E. Rivas "Onomástica persoal do Nordeste Hispano" (1991).





----------
NOTA BENE: Por agora, alén da toponimia maior, somente engadimos os microtopónimos das parroquias de Xermade, Roupar e Burgás, ao seren os únicos que proporciona a Xunta no nomenclator.

Ningún comentario:

Publicar un comentario